Aan het woord

Dit artikel hoort bij: Panorama Nederland in de Praktijk

“Het lokale dna speelt altijd een rol”

Tekst Margit Kranenburg
Foto Kees Hummel

Grote rijksprojecten kunnen slagen, maar ook ontsporen. Dat is vaak geen onwil, maar gebrek aan inzicht in de verwachtingen van de deelnemende partijen. Of een blinde vlek voor wat het project echt inhoudt. Dat ziet Marinke Steenhuis ook bij de vier projecten die ze heeft geanalyseerd. “Je hebt spreadsheetdenkers en verhalenvertellers.”

Wat doet een architectuurhistoricus bij overleggen over grote projecten?

“Duiden. Ik zie mijzelf als cultuurhistorisch duider. Ik probeer altijd achter de opgave te kijken en het unieke, het eigene te achterhalen, zowel in het landschap als in de mensen. Ik zie door de jaren heen wat goed gaat en wat misgaat in de ruimtelijke ordening. Ik zie patronen en heb een systemische kijk. Als verbinder denk ik mee bij projecten, vaak vanaf het begin. Zo zit ik in het kwaliteitsteam voor de Afsluitdijk en maakte ik deel uit van de selectiecommissie voor de verkoop van Paleis Soestdijk.”

“Je gaat met een nieuwe weg of nieuw gebouw niet alleen de leefomgeving veranderen, maar ook de samenleving ter plekke.”

Weten we vaak te weinig van een plek die we gaan veranderen?

“Absoluut. Je gaat met een nieuwe weg of nieuw gebouw niet alleen de leefomgeving veranderen, maar ook de samenleving ter plekke. Niet alle deelnemende partijen zijn daarmee bezig. Je hebt spreadsheetdenkers en verhalenvertellers. Je hebt ze allebei nodig. De betekenis van een plek en van een gemeenschap doen er toe. Daar begin ik mijn bijdrage vaak mee. Bij de start van iets nieuws moet je vooraf ook de tijd nemen om te achterhalen wat iedereen beweegt, wat iedereen gaat doen en wat het gemeenschappelijke doel is. Als je weet wat je met elkaar deelt dan krijg je als team comfort, trots en inzicht in je proces.”

Is het een vorm van luxe om een project zo te starten?

“Nee! Zeker niet! Het gaat om kwaliteit, dat is wat anders dan luxe. Luxe is tijdelijk, kwaliteit is tijdloos. Kwaliteit kost geen geld, je wint er geld mee. Een consortium van grote aannemers bijvoorbeeld kijkt naar de spreadsheet en denkt vanaf het begin aan posten waar ze op kunnen bezuinigen. Maar het gaat bij veranderingen in een stad ook om dat andere, om de gemeenschap, het vestigingsklimaat bijvoorbeeld of de waarde voor toeristen. Kwaliteit maak en betaal je samen.”

Alle betrokkenen zijn een soort rentmeesters?

“Rentmeesterschap is als begrip in de tuttige hoek geduwd. Maar in het woordenboek staat iets als: ‘je beheert goederen op de beste manier’. In het Engels lees je ook wel ‘planetary stewardship’, als een steward op de planeet die je in bruikleen hebt.

Wat ik vooral wil is een einde aan dat ‘wij-zij-denken’. Een groot project is geen strijd, maar je ziet toch vaak dat partijen in een vechtmodus staan. Ik snap nooit zo goed dat mensen thuis liefdevol een broodtrommeltje voor hun kinderen vullen en een uur later in een overleg veranderen in een soort roofdier. Ik dring erop aan dat mensen hun eigen overtuigingen ter discussie willen stellen. Je kunt rentmeesterschap van de overheid ook opvatten als duidelijkheid over wat je wel en niet doet.”

“Succesvolle projecten kennen eenzelfde reeks van eigenschappen, altijd een combinatie van een meetbaar doel en een verbindend ideaal.”

Een van de rijksprojecten waar Marinke, als lid van het Kwaliteitsteam, aan werkt is de Afsluitdijk. Het hiernaast afgebeelde monument van Dudok is een van de verschillende rijksmonumenten op de Afsluitdijk. © Rob Poelenjee

Bent u optimistisch over de toekomst van de ruimtelijke ordening?

“Jawel, er is al een kanteling gaande. Er wordt gezocht naar meer centrale sturing en meer samenwerking in de ruimtelijke ordening. Het is aan de overheid om alles samen te brengen en de publieke zaak te definiëren. Het zou goed zijn om de betekenis van een plek, materieel en immaterieel, daadwerkelijk te koppelen aan de veranderopgaven.

Maar de Omgevingswet komt eraan en dat wordt over tien jaar het nieuwe stikstofdossier. Die wet geeft veel meer ruimte aan afwegingen van lokale bestuurders. Als ruimtelijke kwaliteit onderhandelbaar wordt, en als dat doorschiet, zitten volgende generaties met de gevolgen opgescheept. We moeten ons echt afvragen op welk niveau een overheid de belangen van burgers wil verzorgen.”

Uw inzichten verschijnen in een essay speciaal voor het College van Rijksadviseurs. Waarom heeft u dat geschreven?

“Omdat ik hoop dat we meer samen nadenken over de ruimtelijke ordening. Ik vond het erg leuk om vanuit mijn profiel gevraagd te worden voor dat essay. Ik gebruik grote succesvolle rijksprojecten zoals de nieuwbouw van Rotterdam Centraal en het Kustwerk in Katwijk. Succesvolle projecten kennen eenzelfde reeks van eigenschappen, altijd een combinatie van een meetbaar doel en een verbindend ideaal.

Het lokale dna speelt altijd een rol. In Katwijk ging het niet om die nieuwe hoge dijk, maar om het zicht op zee en wat de zee voor de Katwijkers betekent. Ik probeer opdrachtgevers die waarden mee te geven. Soms lukt dat, soms niet.”

Marinke Steenhuis

Dr. Marinke Steenhuis (1971) is partner bij bureau Steenhuismeurs dat actuele ruimtelijke opgaven voorziet van een cultuurhistorisch fundament. Ze vindt graag woorden voor een gezamenlijk lokaal verlangen. Steenhuis’ essay ‘Het Rijk als rentmeester’, geschreven in opdracht van het College van Rijksadviseurs, verschijnt in september 2020.