Tekst Floris Alkemade, Daan Zandbelt en Berno Strootman
Foto Arenda Oomen

Aan de stadsrand komen alle thema's samen

Met de prijsvraag Panorama Lokaal heeft het College van Rijksadviseurs de typische opgaven en oplossingen voor de stadsrand verkend. In samenwerking met brede coalities van opdrachtgevers, en multidisciplinaire ontwerpteams. Integraal werken maakt het leven niet makkelijker, maar de beloning is groot.

Floris Alkemade, Daan Zandbelt en Berno Strootman

De prijsvraag is een vervolg op Panorama Nederland, een aantrekkelijk en optimistisch toekomstperspectief voor een rijker, schoner en hechter Nederland, gevat in een publicatie en een tentoonstelling in de vorm van een 360° panorama.

De tentoonstelling is inmiddels heel Nederland doorgereisd en enthousiast ontvangen. Het Panorama roept verlangen naar verandering op, maar ook de onvermijdelijke vraag: hoe pas je de vier Panorama-principes ‘water verbindt ons’, ‘rijk boerenland’, ‘meer tijd voor elkaar’ en ‘nieuwe energie’ toe in de soms weerbarstige praktijk? Op zoek naar geschikte proeflocaties, stuitte het College van Rijksadviseurs op de stadsranden, waar stad en land bij elkaar komen.

Verder lezen? www.panoramalokaal.nl

In de stadsrand komen alle thema’s samen. Vaak beschouwt men stedelijke opgaven en opgaven in het landelijk gebied los van elkaar, terwijl er juist in de verbinding zoveel kansen liggen. Denk aan de wateropgave, biodiversiteit, recreatieve routes en klimaatadaptatie. Zeker zo belangrijk is dat verdichting in het stedelijk gebied zowel een interessantere stad oplevert, als ruimte voor landbouw en natuur in het buitengebied.

Onze vraag was ook hoe je de bouwopgave van een miljoen nieuwe woningen tot 2030 kunt koppelen aan de verbetering van bestaande wijken. Het is namelijk niet efficiënt om iedere vorm van vernieuwing of groei stelselmatig buiten de stad te plaatsen. Hetzelfde geldt voor de energietransitie. Al onze woningen moeten van het gas af. Als je daarmee in bestaande wijken aan de gang gaat, kun je dat mooi combineren met een algehele en sociale verduurzaming. Dat is hard nodig als je kijkt naar problemen als vereenzaming, schulden, een ongezonde leefstijl, ongeletterdheid en algehele onvrede die spelen in sommige buitenwijken.

Zeven locaties doen mee aan Panorama Lokaal: Bargeres in Emmen, Mosterdhof in Westervoort, Rotterdam Beverwaard, De Westwijk in Vlaardingen, Julianadorp in de gemeente Den Helder, Haarlem Schalkwijk en Tilburg-Noord.

Die noodzakelijke verbetering geldt ook voor de openbare ruimte in die wijken. Slecht gebruikte, saaie, kort geschoren gazons maken in de ontwerpplannen van deze prijsvraag plaats voor waterberging, voedselbossen, kruidenvegetaties, en meer biodiversiteit. Hier en daar verdwijnt er ook groen, maar dat is niet erg. Het gaat om kwaliteit, niet alleen om kwantiteit. Hetzelfde geldt voor de openbare ruimte en verkeer: door een betere organisatie, ontstaat meer hiërarchie in de wijken. Het wordt duidelijker, sociaal veiliger en prettiger om er te verblijven. En juist dat is zo belangrijk voor sociale cohesie. We moeten het belang van vanzelfsprekende informele ontmoetingen in de openbare ruimte niet onderschatten.

De ontwerpinzendingen laten ook zien dat je continu moet schakelen tussen twee schaalniveaus. Je hebt de grotere strategische samenhangende visie nodig waarmee je een heleboel krachten weet te verenigen. Dat is een meer organisatorische en bestuurlijke aangelegenheid. Daaraan gekoppeld moet je een aantal praktische ontwerpingrepen doen waardoor mensen zien dat zaken verbeteren. Hiermee kun je enthousiasme oproepen bij bewoners. Grote veranderingen kun je niet bereiken zonder bewoners daarin stapje voor stapje mee te nemen en je te verplaatsen in hun perspectief. Het is belangrijk om bestaande gemeenschappen in de wijken te respecteren door er bij aan te sluiten en op voort te bouwen.

“Integraal werken maakt het leven niet makkelijker, maar de beloning is groot.”

Misschien wel de belangrijkste oogst van de prijsvraag is dat we een soort supermarkt hebben gecreëerd waar allerlei oplossingen liggen voor problemen die we nog niet goed in de vingers hadden. Met deze prijsvraag, dit type van ontwerpend onderzoek, hebben we de opgaven in de stadsranden aangescherpt en oplossingsrichtingen verkend. We hebben nu meer inzicht in wat de typische kwesties zijn die daar spelen, en wat typische oplossingen zijn. Er zijn 21 interessante plannen gemaakt voor een nieuwe aanpak van wijken, en we hebben ervaring kunnen opdoen in het samenwerken in verschillende coalities van gemeentes, waterschappen, zorginstellingen, marktpartijen, bewoners, en met multidisciplinaire ontwerpteams. Wij hopen dat deze voorbeelden navolging krijgen bij de aanpak van woongebieden in de rest van Nederland. Integraal werken maakt het leven niet makkelijker, maar de beloning is groot.